Мамлекет менен бизнес адам капиталын өнүктүрүүдө кантип кызматташа алат

ЭИК, 2025-жылдын 25-ноябры. 25-ноябрда Бишкекте 4-6-ноябрда Катардын Доха шаарында өткөн Социалдык өнүгүү боюнча дүйнөлүк саммиттин жыйынтыгы боюнча «Дохадан Бишкекке чейин» аттуу жогорку деңгээлдеги консультациялар болуп өттү. Иш-чарага эл аралык уюмдардын, КРнын Министрлер Кабинетинин, мамлекеттик түзүмдөрдүн, бизнес-коомчулуктун өкүлдөрү, эксперттер катышты. «Адамдарга инвестиция: Кыргызстандын адам капиталын өнүктүрүү» сессиясынын катышуучулары бул милдеттенмелерди улуттук артыкчылыктарга айлантуу үчүн билим берүү, саламаттык сактоо, иш менен камсыз болуу жана социалдык коргоо тармактарында негизги саясий чараларды аныкташты. Кыргызстан адам капиталына мамлекеттик чыгашалардын натыйжалуулугун кантип жогорулата алат? Адамдын өнүгүшүн бекемдөө максатында жеке инвестицияларды мобилизациялоо жана координациялоо үчүн саясатта кандай өзгөртүүлөр зарыл? Бул суроолор «Адам капиталын өнүктүрүү үчүн туруктуулук, өнөктөштүк жана каржылоо» сессиясынын катышуучуларынын көңүлүнүн борборунда болду. «Бизнес адам капиталына чыныгы кошумча инвестор болушу үчүн, бир гана финансылык куралдар жетишсиз. Бизге адамдарда жана компанияларда билимге, көндүмдөргө жана өндүрүмдүүлүккө инвестиция салуу мотивациясын түзгөн туура чөйрө керек», — деп билдирди Эл аралык Ишкер Кеңештин (ЭИК) аткаруучу директору Аскар Сыдыков бул тармактагы артыкчылыктарды белгилеп. Болжолдонуучу, ачык-айкын жана калыс институттар. Каалаган өлкөнүн тажрыйбасы жеке сектор адамдарга оюн эрежелери туруктуу жана эмгектин жана салымдардын натыйжалары корголоору тастыкталганда гана инвестиция саларын көрсөтөт. «Бул адам капиталына түздөн-түз таасир этет: адам жеке эркиндикти, коопсуздукту жана өзүн-өзү ишке ашыруу мүмкүнчүлүгүн сезгенде гана өзүнө, көндүмдөрүнө жана жашоо сапатына инвестиция салат», — деп эсептейт Аскар Сыдыков. Бүгүн эл аралык индекстер кырдаалды ачык чагылдырат: Human Freedom Index Кыргызстанды 165дин ичинен 81-орунга коет, бул жеке жана экономикалык эркиндиктин чектелгенин көрсөтөт. Freedom House 100 баллдан 26 балл берет, бул жарандык укуктардын алсыз корголушун чагылдырат. Legatum Prosperity Index боюнча биздин аймактын эң алсыз позициясы — ишкердик үчүн шарттар. «Бул рейтингдер эмне үчүн адам капиталы үчүн маанилүү? Анткени адам жалаң гана анын аракети баалуу жерде окуйт, өнүгөт жана карьера курат, ал эми бизнес институттарга ишеним бар жерде гана кадрларга инвестиция салат», — деп түшүндүрдү ЭИКтин жетекчиси. Меритократия (жогорку жетекчилик кызматтарды алардын келип чыгышына, байлыгына же социалдык статусуна карабастан эң компетенттүү, таланттуу жана жөндөмдүү адамдар ээлеген башкаруу принциби), болжолдонуучулук жана укуктарды коргоо бар болгондо — окуу жана жаратуу мотивациясы пайда болот. Эгерде чечимдер ачык эмес кабыл алынса, меритократия алсызданса, ал эми карьералык өсүш формалдуу эмес факторлорго көз каранды болсо, компетенцияларды өнүктүрүү мотивациясы кескин төмөндөйт. Бүгүн биз экономиканын көптөгөн тармактарында мамлекеттин ролунун күчөшүн байкап жатабыз. Бул жеке секторду сүрүп чыгаруу тобокелдиктерин жаратат. «Экономикада мамлекеттин ролу күчөгөндө, атаандаштык жана ишкердик үчүн мейкиндик кыскарат. Адамдар ийгилик алардын квалификациясына көз каранды экенине азыраак ишенишет, натыйжада азыраак окушат, кесепети катары — өлкөдө инновациялар азаят, өндүрүмдүүлүк төмөндөйт», — деп жыйынтыктады Аскар Сыдыков. Позитивдүү тенденциялар. Кыргызстан аймактагы экономикалык жактан эң либералдуу өлкөлөрдүн бири бойдон калууда, мамлекеттик кызматтарды санариптештирүү тоскоолдуктарды азайтууда. IT, финтех жана чыгармачылык индустрия секторлору өсүүдө. Коомдун калыстыкка жана ачык-айкындуулукка болгон талабы алда канча байкаларлык болду. Бул тенденцияларды чыныгы атаандаштык артыкчылыктарга айландырууга болот. Бизнес адам капиталына кошумча инвестор болушу үчүн, кызматкерлерди окуткан, корпоративдик өнүктүрүү программаларына инвестиция салган, стажировкалар жана компетенция борборлорун түзгөн компаниялар үчүн салык жана жөнгө салуучу стимулдар керек. Дуалдык билим берүү борборлору, тармактык академиялар, корпоративдик квалификацияны жогорулатуу программалары Билим берүү министрлиги, Эмгек министрлиги, ЭЭУ, өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр менен өнөктөштүктө иштей алат. Бизнестин мамлекеттик программаларга катышуусу. Бизнес мамлекеттик программалар жеке сектор менен биргеликте иштелип чыгарын, реформалар системалуу жана ырааттуу жүргүзүлөрүн, натыйжалар өлчөнөрүн жана отчеттуулук механизмдери бар экенин түшүнсө, адамдарга инвестиция салууга даяр. Адам капиталы адамга жашоо, окуу, иштөө жана бизнес түзүү ыңгайлуу болгон жерде өсөт. Эркиндик, калыстык жана болжолдонуучулук бар жерде. Эмгек, компетенциялар жана демилгечилдик эң жогору бааланган жерде. Кыргызстанда бул үчүн чоң потенциал бар: жаш демография, ишкердик маданият, коомдун ачыктыгы, өсүп жаткан санариптик көндүмдөр, 2030-жылга чейинки Улуттук өнүктүрүү программасынын ири максаттары. «Милдет — бул потенциалды адам капиталынын чыныгы өсүшүнө айландыруу. Ал эми жеке сектор, эгерде биз бул инвестициялар натыйжа берген шарттарды түзсөк, инвестиция салууга даяр», — деп бизнес-коомчулуктун пикирин билдирди ЭИКтин жетекчиси. Жеке сектор адам капиталына кошумча инвестор болушу үчүн, ага болжолдонуучу чөйрө гана эмес, ошондой эле өлкөдө жарык келечек бар экенине ишеним да керек. Бизнестин күч-аракети инвестиция салгысы келген коомго кошкон салым экенине. Балдар, кызматкерлер жана жакындар коопсуз, өнүккөн жана калыс өлкөдө жашай аларына. «Бизнес мындай келечекти көргөндө, ал милдеттенмеден эмес, ишенимден улам инвестиция салат. Ал мамлекеттин заманбап адам капиталын түзүү сыяктуу чоң миссиядагы өнөктөшүнө айланат», — деп жыйынтыктады Аскар Сыдыков.